Disleksi
Bazı bireylerde motor beceriler, deneyimsel algı ve uzamsal farkındalıkda etkilenmiş olabilir. Sağ ve solu karıştırma, yön bulmada güçlük, denge ve koordinasyon zorlukları, sakarlık gibi belirtiler de yaşanabilmektedir.Disleksi genellikle okul çağlarında öğretmen tarafından fark edilen dili işleme, okuma ve yazmada güçlükler ile karakterize bir öğrenme güçlüğüdür. Uygun eğitim stratejileri ile kişilerin okuma yazma becerilerini geliştirmesi mümkündür ancak disleksi yaşam boyu devam eder.
Konuşma seslerini tanıma ve seslerin harf ve kelimelerle ilişişini anlamakta güçlükler ile karakterize bir özgül öğrenme güçlüğü türüdür. Kişiler işitsel ayrımlaştırma zorluğundan dolayı benzer sesleri ayırt etmede güçlük, fonolojik farkındalık eksikliği nedeni ile
kelimelerin hangi harflerden oluştuğunu ayırt etmede güçlük, benzer sesleri ayırt etme, bazı sesleri karıştırma gibi sorunlar yaşayabilmektedir. Yaşanan bu güçlükler okuma, yazma becerilerini etkilemektedir.
Disleksinin nedenleri;
Disleksi gibi bir özel öğrenme güçlüğünün genetik, beyin yapı ve işleyişi, nörolojik gelişim farklılıkları ve çevresel faktörlerle iç içe karmaşık birçok nedeni olabilmektedir. Örneğin bazı genetik faktörler gereği ailede disleksi geçmişi olması riski arttırmaktadır. Ayrıca beynin dil işlemleme alanlarında görülen farklılıklar ve doğum öncesi süreçte bebeğin gelişimi sırasında oluşan bazı farklı sinir bağlantıları ve beyaz madde bağlantılarında görülen farklılıklar disleksinin nörolojik gelişim ile alakalı nedenleri olarak sıralanabilir. Ayrıca erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve beslenme ile ilgili eksiklikler çevresel faktörlere örnek olarak verilebilmektedir. Son olarak çocuğun dil gelişimi açısından desteklenmesi ve dil gelişimi için faydalı ve gerekli olan uyarıcılara maruz kalmamış olması doğrudan disleksiye neden olmaz ancak dili öğrenme sürecini yavaşlatabilmektedir.
Disleksi ile başa çıkmak ve okuma yazma becerilerini geliştirmek erken müdahale ve uygun eğitim stratejileri ile mümkün olsa da disleksi doğuştan gelen ve bireyin yaşamı boyunca devam eden bir güçlüktür.
Disleksi zeka ya da IQ puanı ile bağlantılı değildir. Dislektik bireyler beynin dili işleyen bölümündeki farklılıklardan dolayı sesler, okuma, yazma ile ilgili güçlük yaşasalar da problem çözme, zeka, yaratıcılık gibi süreçler açısından problem yaşamazlar. Disleksiye sahip ve oldukça büyük başarılara imza atmış birçok isim bulunmaktadır.
Çocuk okula başlamadan önce disleksiyi fark etmek oldukça güçtür. Disleksi belirtileri genellikle çocukların okula başladıktan sonra okuma yazmayı öğrenirken yaşıtlarından geride kalmaları ile öğretmenler tarafından fark edilir.
Erken yaşta belirtiler;
· Geç konuşma
· Sınırlı kelime dağarcığı
· Sesleri ayırt etmede zorluk
· Harf ve rakamları birbirine karıştırma
· Harfler ve kelimelerdeki benzerlikleri ve farklılıkları görme zorluğu.
· Yaşa göre beklenen seviyenin altında okuma ve yazma becerileri
· Okuma ve yazma görevlerinde çok uzun zaman harcama
· Bir soruya cevap oluştururken doğru kelimeyi bulmakta zorluk
· Duyulanları işlemlemede zorluk
· Bir şeylerin sırasını hatırlamakta güçlü
· Harfler ve kelimelerdeki benzerlikleri ve farklılıkları görme (ve bazen duyma) zorluğu
Ergenlik ve yetişkinlikte belirtiler;
- Okumada ve yazmada güçlükler
- İsimleri yanlış telaffuz etme
- Bir durumu, hikayeyi özetlemekte güçlük
- Yabancı dil öğrenmede güçlük
- Duyulanları işlemlemede zorluk
- Bir şeylerin sırasını hatırlamakta güçlü
- Harfler ve kelimelerdeki benzerlikleri ve farklılıkları görme (ve bazen duyma) zorluğu
DİSKALKULİ
Diskalkuli matematik ve sayılarla ilgili becerileri etkileyen bir özgül öğrenme güçlüğüdür. Okul öncesi dönemde de fark edilebilmekle birlikte genellikle çocukluk çağlarında okul ile birlikte fark edilmektedir ancak yetişkinler diskalkuli olduklarını fark etmeden hayatlarını devam ettiriyor olabilir.
Diskalkuli yalnızca sayılar ve hesaplama becerileri ile ilgili değildir. Matematiksel kavramları anlama, mesafe, zaman, sayıları organize etme, mekânsal bilgileri işleme gibi farklı becerileri de içine alan kompleks bir güçlüktür. Diğer öğrenme güçlüklerinde, beynin okuma ve yazma ile ilgili bölgelerinde görülen farklılıklar varken, diskalkulide beynin matematik ve hesaplamalarla ilgili bölgelerinde etkilenen bir nöroçeşitlilik söz konusudur.
Diskalkuli tembellikten ya da çalışmamaktan kaynaklanmaz. Diskalkuli beynin işleyişindeki farklılık ve genetik yatkınlıklarla ilgili bir durumdur. Kişiler sayılar ve matematik konularında güçlük yaşarlar ve bu durum onların çaba göstermediği anlamına gelmez. Ayrıca diskalkulininzeka veya IQ puanı ile de alakası yoktur. Yüksek IQ lu bireylerde de diskalkuli görülebilir. Bireyin matematik ve sayılarla ilgili süreçlerde zorlanıyor olması zekasından bağımsızdır. Erken müdahale ve doğru eğitim stratejileri ile diskalkuli yaşayan bireyler matematiksel becerilerini geliştirebilir. Diskalkulili bireyler matematik öğrenebilir süreç nörotipik bireylere göre daha yavaş işleyebilir ancak diskalkuli matematik öğrenmeyi tamamen imkansız hale getirmez doğru ve uygun yöntemler bireyin sürecine destek olur.
Özetle diskalkuli bireylerin hayatının çeşitli yönlerini etkileyen bir özel öğrenme güçlüğüdür. Bireyin genel zeka puanından bağımsız olarak genetik, kalıtımsal, gelişimsel, çevresel faktörlerin bir araya gelmesiyle oluşur. Uygun eğitim stratejileri ile bireylerin matematik öğrenmeleri mümkündür.
Belirtileri neler;
- Sayıları sıralama ve işlemlerde zorlanma
- Farklı basamaktaki rakamları hizalayarak sayıların sıralanmasında güçlük
- Zamanı söyleme, geometriyi anlama ve diğer matematiksel kavramlarda zorlanmalar
- Benzer görülen rakamları karıştırmak
- Sayıları karşılaştırmada güçlükler
- Yer yön ilişkilerini anlamada zorlanma
- Matematiksel kavramları, işlemleri ve sayısal ilişkileri anlamada güçlük
- İşlemler yapmada güçlükler
- Para sayma ve para üstü vermede güçlükler
- Zamanı- hızı – mesafeyi tahmin etmede zorluk
- Zihinden matematiksel işlemleri yapmada yaşanan güçlükler
- Sayılar ve karşılık gelen kelimeleri anlamada güçlük
- ”Önce-sonra” kavramlarını anlamada zorluk
azı durumlarda bireyler şekil ve arka planı ayırt etmede güçlüklerden kaynaklı olarak sınav kağıdında sorunun yerini kaybetme, soru içerisindeki rakamları karıştırma, soruyu tamamlayamadan başka bir yere odaklanmaya başlama gibi problemler yaşanabilmektedir. Ayrıca diskalkuli yaşayan bireylerde görsel ayırt etme güçlüğü nedeni ile rakamları ters yazma, para birimlerini karıştırma, matematiksel sembolleri karıştırma ya da saat ibarelerini karıştırma gibi durumlar da görülebilmektedir. Benzer şekilde işitsel ayırt etme güçlüğü sebebiyle bireyler sesleri ve sayıların anlamakta güçlük yaşayabilir. Örneğin on dört sayısını duyduğunda bunu zihninde 40 olarak düşünerek karıştırabilir. Son olarak uzamsal problemler ile bireyler önce – sonra kavramlarını anlamakta, sayıları sıralamakta, sayı doğrusunu kullanmakta, pozitif ve negatif sayıları anlamakta, güçlük yaşayabilir.
Nedenleri;
Yapılan bilimsel araştırmalar diskalkulinin nedenlerini henüz tam olarak ortaya koyamamıştır ancak genetik ve kalıtımsal etkilerin yanı sıra beyin gelişimindeki farklılıkların etkisi bilinmektedir.
DİSGRAFİ
Disgrafi yazılı ifadede zorlanma, doğru harfleri bulmakta kelime ve cümle oluşturmakta güçlükler ile karakterize olan bir özel öğrenme güçlüğüdür. Yazma; ince motor beceriler, çevredeki alanı algılama (uzamsal algı), bilgiyi zihinde tutma ve işlemleme (çalışma belleği), harfleri ve sembolleri oluşturma, organizasyon gibi birçok farklı beyin alanı ve beceri ile ilişkili kompleks bir eylemdir.
Disgrafi, rehberlik ve araştırma merkezlerinde özel eğitim uzmanı kişiler tarafından uygulanan değerlendirme ve testler sonucunda teşhis edilmektedir. Teşhis sürecinin ardından devlet desteği ile öğrenciler rehabilitasyon merkezlerinde ücretsiz eğitime başlamakta ve özel eğitim öğretmenlerinden destek alabilmektedirler. Disgrafi erken teşhis edildiğinde çocuğunuz bireyselleştirilmiş bir özel eğitim ile yazma stratejilerini daha erken öğrenebilir.
Yazma konusunda güçlük yaşayan çocuklar bazen özensiz veya tembel olarak etiketlenebilmektedir. Ancak durum böyle değildir disgrafi kalıtımsal ve gelişimsel farklılıklardan dolayı ortaya çıkan nörogelişimsel bir güçlüktür. Disgrafi de diğer özgül öğrenme güçlüklerinde olduğu gibi ilaç ile tedavi edilmez. Bunun yerine Rehabilitasyon merkezleri ya da okullarda bireyselleştirilmiş eğitim programları ve uygun eğitim stratejileri ile müdahale edilir.
Belirtileri;
· Fiziksel olarak yazma eyleminde güçlük – ince motor koordinasyonda sıkıntılar
· Dil bilgisi, noktalama ve kompozisyonda zorluklar
· Yazım hataları
· Cümle yazarken kelimeleri yanlış sıralama
· Düzensiz yazım, harfleri ters ya da orantısız yazma
· Harflerin yazım şeklini unutmak, ters yazmak
· Küçük- büyük harf kullanımında zorlanma
· Cümlelerden kelimeleri çıkarma
· Fiil ve zamirleri yanlış kullanma
· Duygu ve düşünceleri yazıyla ifade etmede zorlanmalar
· Yazılı bilgileri hatırlamada zorlanma
· Tanı sürecinin ardından rehabilitasyon kurumlarına başvurarak çocuğun bireysel eğitim almasını sağlayabilirsiniz.
Özel eğitim öğretmeni ile iş birliği yaparak çocuğunuzun evde yazma becerilerini geliştirmesine de yardımcı olabilirsiniz. Yazmayı kolaylaştırabilecek kalem tutucuları gibi farklı araçları deneyebilirsiniz.
Disgrafi diğer özel öğrenme güçlükleri gibi zeka ile bağlantılı değildir ve bireyin IQ puanı hakkında bilgi vermez. Ancak disgrafisinin toplum tarafından yeterince bilinmiyor olması sebebiyle disgrafisi olan çocuklar bazı etiketler ile karşı karşıya kalabilmektedir ve bu durum onları psikolojik olarak etkileyebilmektedir. Çevreden gelen yanlış etiketlemeler sonucu çocuk öz saygı sorunları yaşayabilir. Bu durumda aile bireylerinin koşulsuz sevgi ve kabulü çocuğa hissettirmesi önemlidir. Çocuğun gösterdiği küçük ilerlemeleri bile överek pekiştirmek ve bu süreçte sabırlı ve destekleyici olmak ile çocuğun sevdiklerinden ve öğretmenlerinden aldığı olumlu destek engelleri aşmasına yardımcı olabilir.